صنعت خودروهای کار و تجاری در اروپا درحال عبور از یک مرحله مهم فناورانه است؛ مرحله‌ای که در آن کامیون و کشنده دیگر صرفا وسیله‌ای برای جابه‌جایی بار نیستند و به یک سامانه هوشمند حمل‌ونقل تبدیل می‌شوند. اگر در سال‌های گذشته بخش عمده توجه خودروسازان سنگین به کاهش مصرف سوخت، افزایش توان موتور، ایمنی و ظرفیت بار معطوف بود، اکنون فناوری‌های مرتبط با رانندگی خودکار، ارتباط خودرو با زیرساخت، مدیریت هوشمند ناوگان و قوای محرکه برقی و هیدروژنی، مسیر توسعه نسل بعدی خودروهای تجاری را مشخص می‌کنند.
اهمیت این تحول زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم حدود ۶ میلیون کامیون در جاده‌های اتحادیه‌اروپا در حال تردد هستند و میانگین عمر آن‌ها حدود ۱۴ سال است. همچنین کامیون‌ها حدود ۷۵ درصد حمل‌ونقل زمینی بار در اتحادیه‌اروپا را برعهده دارند. بنابراین هر تحول فناورانه در این بخش، تنها یک تغییر در صنعت‌خودرو نیست، بلکه مستقیما بر اقتصاد حمل‌ونقل، زنجیره‌تامین، هزینه کالا و بهره‌وری صنایع اثر می‌گذارد.
در همین حال، صنعت کامیون اروپا درحال حرکت هم‌زمان در چند مسیر است؛ کاهش آلایندگی، برقی‌سازی، توسعه هیدروژن و حرکت به‌سمت رانندگی خودکار. آمار انجمن خودروسازان اروپا نشان می‌دهد تولید و بازار خودروهای سنگین همچنان به موتورهای گازوئیلی وابسته است؛ اما سهم خودروهای برقی نیز در حال افزایش است. در نیمه نخست سال، ثبت کامیون‌های برقی در اتحادیه‌اروپا ۴۷.۷ درصد افزایش یافت و سهم آن‌ها به ۴.۸ درصد رسید.
خودران‌سازی از بزرگراه آغاز می‌شود
در میان کاربردهای مختلف خودروهای خودران، کامیون‌ها یک مزیت مهم نسبت به خودروهای سواری دارند. مسیر حرکت کامیون‌های بین‌شهری معمولا مشخص‌تر، تکراری‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر است و بخش قابل توجهی از مسیر آن‌ها را بزرگراه‌ها تشکیل می‌دهد. به‌همین دلیل، خودران‌سازی حمل بار در مسیرهای مشخص، از نظر فنی و اقتصادی نسبت به خودران شدن خودروهای سواری در محیط‌های شهری پیچیده، دست‌یافتنی‌تر است.
آژانس بین‌المللی انرژی نیز تاکید کرده است که برای حمل بار سنگین، توجیه اقتصادی رانندگی خودکار می‌تواند حتی از خودروهای سواری بیشتر باشد؛ زیرا حذف بخشی از محدودیت‌های ناشی از ساعات استراحت راننده، امکان استفاده بیشتر از خودرو و کاهش هزینه تمام‌شده حمل را فراهم می‌کند. این نهاد پیش‌بینی کرده است که تا سال ۲۰۳۵، در بازارهای اروپا، آمریکا و چین، سهم قابل توجهی از کامیون‌های مورد استفاده در حمل‌ونقل پایانه تا پایانه می‌تواند به فناوری خودران مجهز شود.
این موضوع باعث شده خودروسازان اروپایی به‌جای حرکت مستقیم به سمت کامیون کاملا بدون راننده در همه شرایط، ابتدا مسیرهای محدود و مشخص را هدف قرار دهند. کامیونی که از یک مرکز بارگیری تا مرکز توزیع مشخص حرکت می‌کند، محیط بسیار ساده‌تری نسبت به کامیونی دارد که باید در تمام شرایط جاده‌ای، شهری و روستایی بدون دخالت انسان حرکت کند.
حرکت اروپا از آزمایش به بهره‌برداری
اتحادیه‌اروپا نیز به‌تدریج در حال ایجاد چارچوب حقوقی و فنی لازم برای عبور فناوری خودران از مرحله آزمایش است. در خردادماه، ۱۸ کشور اروپایی برای ایجاد مسیرهای آزمایشی فرامرزی خودروهای خودران اعلام همکاری کردند. هدف این طرح، ایجاد شرایط هماهنگ برای آزمایش و سپس بهره‌برداری تجاری از خودروهای خودران در حوزه حمل‌ونقل مسافر، بار و خدمات لجستیکی است.
اتحادیه‌اروپا همچنین برای زیرساخت دیجیتال مورد نیاز این طرح، ۲۰ میلیون یورو از برنامه تسهیلات اتصال اروپا اختصاص داده است. اهمیت این اقدام در آن است که توسعه خودروهای خودران دیگر صرفا موضوع یک خودروساز یا شرکت فناوری نیست و به هماهنگی قوانین، جاده، ارتباطات، مراکز لجستیکی و نهادهای نظارتی نیاز دارد.
کمیسیون اروپا همچنین در چارچوب برنامه صنعتی خودرو، توسعه مسیرهای بزرگ‌مقیاس آزمایشی، هماهنگ‌سازی مقررات آزمایش خودروهای خودران و ایجاد امکان بهره‌برداری از خودروهای کاملا خودکار را دنبال می‌کند. در اسفندماه نیز مقررات اجرایی جدیدی برای فرآیند تایید نوع سامانه‌های رانندگی کاملا خودکار به تصویب رسید.
نخستین کشنده‌های خودران در مسیرهای واقعی
یکی از مهم‌ترین نمونه‌های اروپایی، برنامه ایویکو و شرکت فناوری پلاس برای آزمایش کشنده‌های خودران در اسپانیاست. این برنامه برای آزمایش کشنده‌های سنگین با سطح چهار رانندگی خودکار در مسیر مادرید تا ساراگوسا تعریف شده است؛ مسیری حدود ۳۰۰ کیلومتری که یک کریدور واقعی حمل بار محسوب می‌شود.
قرار است دو کشنده در این برنامه مورد آزمایش چندساله قرار گیرند و در مرحله نخست، راننده ایمنی نیز در خودرو حضور داشته باشد. اهمیت این پروژه در آن است که فناوری خودران از محیط آزمایشگاهی به یک مسیر واقعی حمل بار منتقل می‌شود؛ مسیری که خودرو باید در شرایط واقعی جاده، ترافیک و عملیات لجستیکی فعالیت کند.
این مدل احتمالا یکی از مهم‌ترین مسیرهای توسعه کامیون خودران در اروپا خواهد بود؛ یعنی ابتدا خودرو در مسیرهای مشخص، سپس در شبکه‌های محدود و درنهایت در بخش گسترده‌تری از حمل‌ونقل بین‌شهری به‌کار گرفته شود.
خودروسازان هم‌زمان به سراغ قوای محرکه جدید رفته‌اند
نکته مهم این است که خودران‌سازی در صنعت کامیون جدا از تحول قوای محرکه دنبال نمی‌شود. خودروسازان اروپایی هم‌زمان در حال توسعه کامیون‌های برقی و هیدروژنی هستند و این دو فناوری در آینده می‌توانند با رانندگی خودکار ترکیب شوند.
ولوو در شهریورماه تولید انبوه نسل جدید کامیون‌های سنگین برقی را آغاز کرد. یکی از این محصولات، کشنده اف‌اچ آئرو برقی با برد تا ۷۰۰ کیلومتر است. این شرکت اعلام کرده تولید این نسل جدید در کارخانه تووه در گوتنبرگ آغاز شده و محصولات جدید برای طیف گسترده‌تری از ماموریت‌های حمل‌ونقل طراحی شده‌اند.
ولوو همچنین از توسعه یک سامانه برقی جدید برای حمل‌ونقل طولانی خبر داده که امکان پیمایش تا ۷۰۰ کیلومتر را فراهم می‌کند و برای مسیرهای پایانه تا پایانه و بهره‌برداری دوشیفته طراحی شده است.
در طرف دیگر، دایملر تراک در حال حرکت هم‌زمان در مسیر برقی و هیدروژنی است. این شرکت برای کشنده نسل جدید هیدروژنی خود، تولید یک سری محدود ۱۰۰ دستگاهی را برای بهره‌برداری مشتریان از پایان سال آغاز کرده است. این کشنده با هیدروژن مایع، بردی بیش از هزار کیلومتر را هدف قرار داده و قرار است در حمل‌ونقل سنگین بین‌شهری مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین صنعت‌خودرو سنگین اروپا در حال ساخت محصولی است که مجموعه‌ای از فناوری‌ها را در خود جای می‌دهد: قوای محرکه پاک‌تر، سامانه‌های ایمنی پیشرفته، مدیریت هوشمند، ارتباط با شبکه و درنهایت قابلیت رانندگی خودکار.
تولید همچنان ادامه دارد، اما ترکیب آن تغییر می‌کند
برخلاف تصور اولیه، حرکت به‌سمت خودروهای خودران به معنای توقف تولید کامیون‌های معمولی نیست. بازار اروپا همچنان به تعداد زیادی کامیون دیزلی نیاز دارد و گذار به فناوری‌های جدید تدریجی خواهد بود.
در نیمه نخست سال، ثبت کامیون‌های جدید در اتحادیه‌اروپا ۹.۸ درصد رشد کرد و به ۱۷۱ هزار و ۹۳۳ دستگاه رسید. کامیون‌های سنگین با رشد ۱۱.۱ درصدی، موتور اصلی این افزایش بودند. با وجود رشد خودروهای برقی، موتور گازوئیلی همچنان ۹۲.۱ درصد بازار کامیون‌های جدید اتحادیه‌اروپا را در اختیار داشت.
این ارقام نشان می‌دهد برنامه تولید خودروسازان اروپایی همچنان بر تولید گسترده کامیون‌های متعارف استوار است؛ اما در کنار آن، ظرفیت تولید محصولات برقی و هیدروژنی نیز با سرعت درحال توسعه است.
دایملر تراک نیز اعلام کرده است شبکه تولید اروپایی خود را با هدف افزایش انعطاف‌پذیری، تاب‌آوری و پاسخ به تنوع بیشتر محصولات بازطراحی می‌کند. کارخانه وورث همچنان مرکز اصلی تولید این شرکت باقی می‌ماند و یک سایت جدید در جمهوری چک نیز برای تکمیل شبکه تولید در سال‌های آینده در نظر گرفته شده است.
از سوی دیگر، دایملر هدف‌گذاری کرده است که تا پایان دهه، سالانه بیش از ۲۵ هزار کامیون بدون آلایندگی مستقیم در اروپا عرضه کند. این شرکت همچنین بازار قابل توجهی برای حمل‌ونقل خودکار در نظر گرفته و انتظار دارد فناوری خودران بتواند هزینه مالکیت کامیون را برای بهره‌برداران کاهش دهد.
کامیون آینده، ترکیبی از چند فناوری است
مسیر تحول کامیون در اروپا نشان می‌دهد آینده خودروهای کار و تجاری را نمی‌توان تنها با یک فناوری تعریف کرد. برقی‌سازی برای مسیرهای مشخص و عملیات شهری و منطقه‌ای رشد خواهد کرد؛ هیدروژن برای مسیرهای طولانی و ماموریت‌هایی که نیازمند برد بالا هستند توسعه می‌یابد و رانندگی خودکار نیز ابتدا در مسیرهای قابل پیش‌بینی و حمل‌ونقل پایانه تا پایانه گسترش پیدا خواهد کرد.
حتی در صورت خودران شدن کامیون، مساله راننده به طور کامل از صنعت حمل‌ونقل حذف نخواهد شد. در مراحل نخست، حضور نیروی انسانی برای نظارت، مدیریت شرایط اضطراری و کنترل عملیات ضروری خواهد بود. علاوه‌بر این، مراکز بارگیری، تخلیه، تعمیر و نگهداری و مدیریت ناوگان نیز باید متناسب با فناوری جدید تغییر کنند.
به‌همین دلیل، رشد کامیون‌های خودران را نباید صرفا مسابقه میان خودروسازان برای نصب دوربین و حسگر بیشتر دانست. موضوع اصلی، ایجاد یک زنجیره کامل حمل‌ونقل هوشمند است؛ زنجیره‌ای که خودرو، جاده، مرکز لجستیک، سامانه ارتباطی، قوانین و مدیریت ناوگان در آن با یکدیگر کار کنند.
اروپا اکنون در حال ساخت همین زنجیره است. افزایش تولید کامیون‌های برقی، توسعه کشنده‌های هیدروژنی، ایجاد مسیرهای آزمایشی فرامرزی و اجرای آزمایش‌های واقعی کامیون‌های خودران نشان می‌دهد فناوری خودروهای تجاری از مرحله نمایش فناوری فاصله گرفته و به سمت بهره‌برداری واقعی حرکت می‌کند.
در چنین شرایطی، آینده کامیون و کشنده نه در یک محصول کاملا جدید، بلکه در ترکیب چند فناوری شکل خواهد گرفت؛ کامیونی که بتواند با مصرف انرژی کمتر، ایمنی بیشتر، استفاده طولانی‌تر از زمان شبانه‌روز و دخالت انسانی کمتر، بار را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل کند. این تحول، درنهایت می‌تواند ساختار هزینه حمل‌ونقل جاده‌ای را تغییر دهد و صنعت خودروهای سنگین را وارد یکی از بزرگ‌ترین دوره‌های تحول خود کند.
